Сарбозии хаёлӣ (Сароби ба манзил расидан)
Ман худро чи тавр пайдо кунам?
Мо аксар вақт сафари худро аз он оғоз мекунем, ки ба харитаи ҳаёти худ нигоҳ карда, роҳеро пайгирӣ мекунем, ки гӯё бояд аз он гузарем, то дар он ҷо "аслӣ худ"-ро ёбем. Мо шахсияти худро мисли калиди гумшудае медонем, ки дар зери болиштҳои диван афтода бошад — «чизе, ки танҳо интизори бардоштан аст». Мо дар ин тарафу он тараф гашта мепурсем: "Ман кистам?", гӯё ки ҳаёт китобе бошад, ки аллакай навишта шудааст ва мо танҳо бояд саҳифаи охирини онро хонем то худи аслии худамонро ёбем. Аммо мофаромӯш мекунем, ки мо худро намеёбем; балки худамон худро месозем. Дард аз он бармехезад, ки мо бовар дорем, шахсият як ҳолати доимӣ ва ниҳоӣ аст. Аммо ин тавр нест, ин як даврае аст, ки ту худро меёбӣ ва боз гум мекунӣ.
Ту наметавонӣ ду бор ба як дарё қадам гузорӣ,
Зеро ҳам ту ва ҳам дарё доим дар тағйирёбӣ ҳастед.— Ҳераклит—
Ту ҳам ҳайкалтарош ҳастӣ, ҳам қалам (ё зубило) ва ҳам гил дар як вақт, ки дар дохили як офариниши зебо ва каме бесару сомон ҳаракат мекунӣ. Лаҳзае ки мо аз фикри сахтгиронаи он, ки кӣ бояд бошем, даст мекашем, бори вазнини рӯи китфонамон сабук шудан мегирад.
Ман кай худро гумшуда ҳис намекунам?
Ин саргардонии доимӣ дард меоварад, зеро аз синни хурдсолӣ ба мо меомӯзонанд, ки бояд таърифҳои кӯтоҳ дошта бошем. Ба мо мегӯянд, ки мо бояд ҳатман ҳисобдор, шахси худхоҳ (ё ором), ё рассом бошем, гӯё ки як калима метавонад тамоми коиноти бузург ва васеи даруни синаи инсонро дар бар гирад. Вақте ки ту рӯҳи худро ба чунин қуттии хурде маҷбурӣ медарорӣ, он нафастанг мешавад ва фазоеро, ки барои нафаскашӣ ва аз як соат ба соати дигар тағйир ёфтан лозим аст, гум мекунад.
Инсон бояд дар даруни худ бесару сомонӣ дошта бошад,
То тавонад ситораи рақсонеро ба дунё оварад. — Ницше—
Бо вуҷуди ин, бесару сомонии аз ҳад зиёд таҳдид мекунад, ки он ситораро ба Чоҳикайҳонӣ табдил диҳад. Гум шудан охири кор нест; ин танҳо миёнаи лобиринт аст. Ту ҳуқуқ дорӣ худро инкор кунӣ. Ту метавонӣ имрӯз расм кашиданро дӯст дорию фардо ба он нафрат кунӣ, ё бо дӯстон баландсухан бошӣ ва бо бегонагон ором. Ин шикастагӣ нест, ин паҳлӯи нодуруст фаҳмидашудаи зинда будан аст. Ту робот нестӣ, ту барномарези нашудаӣ, ки то охир танҳо ба як тараф равӣ.
Ҳаёти ман дар асл аз куҷо сар мешавад?
Аксари мо интизори ягон воқеаи драмавӣ ҳастем, то ҳаёти воқеии моро оғоз кунад ва рӯзҳои муқаррарии худро ҳамчун як мо худро дар толори интизории оянда мебинем. Онҳо ба мо тавонистанд бовар кунонанд, ки зиндагии қаҳрамонони филмҳо зиндагии оддитарин аст. Мо фикр мекунем, ки ҳаёт вақте оғоз мешавад, ки мо ба шаҳри нав мекӯчем, касби дуруст пайдо мекунем ё ниҳоят ҳама чизро мефаҳмем. Ба фикрам хамин хаёл хаммаба шудаги, ки аз рузи Душанбе сар мекунам ё аз ҳамин моҳ сар мекунам. Аммо интизори шароити комил будан монанди он аст, ки интизори он бошӣ, ки уқёнус пеш аз шино кардан аз ҳаракат боздорад. Ҳаёт маҳз ҳозир шуда истодааст — дар миёнаи ноҳамворӣ, дар шубҳа ва дар саволҳое, ки туро шабҳо бедор нигоҳ медоранд.
Мо бояд танҳо бифаҳмем, ки хати сар шави рӯзе, ки ту таваллуд шудаи, гузаштааст ва ҳар як лаҳзаи дардноку пурпечутоби пас аз он як қисми ҳикоя аст. Ту бояд фаҳмӣ, ки дер накардаӣ, ту бояд саҳифаи аввали китоби худро худат созӣ, ту бояд худат уқёнусро боздорӣ. Мошини ҳаёт алакай роҳ буромадаги рафтест. Аммо рули мошин холӣ аст ва интизори он аст, ки ту идоракунии онро ба даст гирӣ.
Кӣ будани ту бештар аз амалҳоят маълум мешавад
На танҳо аз фикре, ки дар бораи худ дорӣ.
— Экзистенсиалистҳо—
Ман дигар барои гирифтани аломатҳо дархост накардам, вақте фаҳмидам, ки худи бедор шудан аз хоб аллакай як аломат аст.
Ман ба кадом қуттӣ мувофиқат мекунам?
Мо чунин нерӯи бузургеро сарф мекунем, то худро ба категорияҳое ҷойгир кунем, ки ҷомеа ба мо мисли либосҳои тайёр медиҳад. Агар мо ба андозаҳои стандартии «муваффақият» мувофиқат накунем, мо гумон мекунем, ки бадан ё зеҳни мо мушкил дорад, на ин ки мағоза танҳо либосҳои пастсифат мефурӯшад. Мо ба одамони дигар нигоҳ карда, арзиши худро бо он чен мекунем, ки онҳо чӣ қадар осон ба нақшҳои худ медароянд, дар ҳоле ки мо худро мисли порчаҳои кунҷдоре ҳис мекунем, ки кӯшиш мекунанд ба сӯрохиҳои гирд роҳ ёбанд. Ҳақиқат ин аст, ки ҳеҷ рӯҳи инсонӣ ҳеҷ гоҳ пешбинӣ нашуда буд, ки комилан ба як қуттии пешакӣ сохташуда мувофиқат кунад.
Хушбахтии ҳақиқӣ лаззат бурдан аз замони ҳозира аст,
Бе ягон вобастагии изтиробовар ба оянда.
— Сенека—
Вақте ки мо нороҳатии сахти мувофиқат накарданро ҳис мекунем, ин нокамӣ нест. Ин рӯҳи мост, ки оромона бар зидди ҳаёте, ки барои мо хеле хурд аст, исён мекунад.
Чаро ҳамаи одамони дигар ба ҷуз ман хушбахтанд?
Ин қадимтарин фиреб дар ҷаҳон аст: нигоҳ кардан ба сатҳи дурахшони ҳаёти дигарон ва муқоиса кардани он бо бесару сомонии пуштипардаи худамон. Мо нуқтаҳои барҷастаи онҳо, боварии хомӯшона ва роҳи равшани онҳоро мебинем ва фикр мекунем, ки мо ягона касоне ҳастем, ки дар торикӣ саргардонем. Ин танҳоии сурохии холӣ ба вуҷуд меорад, ки ҷустуҷӯи кӣ будани моро ба як ҳолати фавқулодда монанд мекунад.
Дар асл, ҳаёти ҳама душвор аст, аммо онҳо дарди худ ва бесару сомонии худро ба ҳама нишон намедиҳанд. Мо бояд дарк кунаем, ки ҳар кас то як дараҷа худро чунин нишон медиҳад, гӯё ба ҳама чиз боварӣ ва итминон дорад.
Инсон на аз худи ҳодисаҳо, балки аз тарзи фикр ва баҳогузории худ нисбат ба онҳо нороҳат мешавад
— Марк Аврелий—
Мо ҳама чизҳоро чи хел ҳастанд намебинем, балки мо чи ҳел ҳастем мебинем. Вақте ки мо фаҳмидем, ки саргардонӣ ва шубҳа кардан хислатҳои умуми инсонӣ ҳастанд на айби шахсӣ, шарм оҳиста-оҳиста аз байн меравад. Мо мефаҳмем, ки мо ба таври беназир шикаста нестем, балки мо танҳо ба қадри кофӣ ҷасур ва ростқавл ҳастем, ки иқрор шавем: мо ҳанӯз ҳам дар ҷустуҷӯ ҳастем.