Маорифи мо
Ҳар боре, ки соли нави таҳсил оғоз меёбад, мо наметавонем дар бораи мактаб ва омӯзгор андеша накунем. Чӣ гуна метавонем дар ин бора андеша накунем, дар ҳоле ки мактаб ҷойи омӯзиши зиндагӣ, дарсҳо василаи бахшидани ҳаёт ба рӯҳу андешаи инсон ва омӯзгор устоди бузурги ин маркази илму маърифат аст.Мактаб ҷойи омӯзиш аст.
Дар он ҷо ҳама чизҳои вобаста ба зиндагӣ ва он чӣ берун аз доираи зиндагист, омӯхта мешаванд.Дар асл, худи зиндагӣ низ як мактаб аст. Аммо мо зиндагиро ҳам танҳо ба воситаи мактаб меомӯзем.
Мактаб бо пошидани нурҳои маърифат бар рӯйи воқеаҳои зиндагӣ онҳоро равшан месозад ва барои шогирдонаш имкони фаҳмидани муҳити атрофро фароҳам меорад. Ҳамзамон роҳи зудтар кашф кардану шинохтани ашё ва ҳодисаҳоро мекушояд ва инсонро ба ягонагии андеша, ба роҳи дуруст дар фикр кардан ва аз касрат ба Воҳид, яъне аз мушоҳидаи офаридаҳои бисёр ба шинохти Офаридгори Ягона мерасонад. Ба ин маъно, мактаб ҳамзамон ибодатгоҳ аст ва бузургони он ибодатгоҳ омӯзгоронанд.
Мактаби хуб макони поку муқаддасе монанди ҷойгоҳи фариштагон аст, ки дар вуҷуди инсон эҳсосоти некӯкорӣ ва ахлоқи ҳамида (фазилат)-ро парвариш медиҳад ва ба шогирдони доимии худ бузургии рӯҳ мебахшад. Аммо баъзе мактабҳое, ки танҳо зоҳиран ба мактаб монанданду ба шогирдонашон дағаливу бераҳмӣ меомӯзонанд ва онҳоро ба инсонҳои бераҳму ваҳшӣ табдил медиҳанд, монанди лонаҳои каждумонанд. Мардуми мо асрҳост, ки дар баробари чунин марказҳои таълимие, ки ба ҷойи тарбияи дуруст таъсири баръакс мерасонанд, аз шарм сархам ва қоматашон хамида аст.
Омӯзгори ҳақиқӣ кишткунанда ва нигаҳбони тухми поку тоза аст. Чунон ки машғул шудан ба парвариши некӯву солими он вазифаи ӯст, роҳнамоӣ кардани шогирд дар баробари зиндагӣ ва рӯйдодҳо ва нишон додани ҳадаф низ бар уҳдаи ӯст.
Ҳамон гуна ки мактаб ҷойест, ки зиндагии аз ҳазор шоха ҷорӣ ба ҳувият (моҳият)-и хоси худ мерасад, мактаб ҳамчунин ҷойест, ки кӯдак шакли ҳақиқии худро пайдо мекунад ва ба асрори ҳастии хеш пай мебарад. Монанди он ки рӯди пароканда ҳангоми гузаштан аз тангно (гузаргоҳи танг) нерӯ мегирад ва бо шукӯҳу азамати хоси худ намоён мешавад, ё шираи поку ҳаётбахши дарахт ба булӯр (ҷисми шаффофу дурахшон, монанди шиша) табдил ёфта, бо шуоъҳои офтоб робита барқарор мекунад, ҷараёни зиндагӣ дар миёни касрат (бисёрӣ) ба воситаи мактаб ба ваҳдат мерасад; ҳамон гуна ки як мева ҷиҳати ваҳдати дарахтро ошкор месозад...
Гумон меравад, ки мактаб танҳо дар як қисми зиндагӣ ба инсон дахл дорад. Аммо дар асл, он ҷойест, ки ҳамаи чизҳои парокандаи ҷаҳони ҳастиро якҷо дида, ба шогирдони худ нишон медиҳад, барои онҳо имкони хондану омӯхтани ҳамешагиро фароҳам меорад ва ҳатто ҳангоми хомӯшӣ низ сухан мегӯяд. Аз ҳамин сабаб, ҳарчанд чунин менамояд, ки мактаб танҳо як қисми зиндагиро дар бар мегирад, дар асл, он ҷойест, ки рамзи қудрати таъсиргузор бар ҳамаи давру замонҳо ва рӯйдодҳои зиндагӣ мебошад.
Ҳар шогирде, ки ба сифати навомӯз ба мактаб ворид мешавад, дар тамоми умри худ дарсҳои аз он ҷо гирифтаашро пайваста такрор мекунад. Он чизҳое, ки аз он ҷо гирифта шуда, ба як ҷузъи ҳастии инсон табдил меёбанд, метавонанд тасаввур ё хаёл бошанд ва ҳамчунин метавонанд ҳақиқат ё ҳунар бошанд. Аммо масъалаи асосӣ он аст, ки донишҳои бадастомада дар роҳҳои расидан ба фазилат (некӯкорӣ) ҳамчун роҳнамо ва калиди асроромезе барои кушодани дарҳои баста хизмат кунанд.
Дар мактаб илм ба як қисми ҷудонашавандаи ҳастии инсон табдил меёбад ва инсон ба шарофати он аз маҳдудиятҳои ҷаҳони моддие, ки дар он зиндагӣ мекунад, болотар меравад ва ба як маъно ба сӯйи ҷаҳони беохир роҳ меёбад.
Аммо илме, ки ба як ҷузъи ҳастии инсон табдил наёфтааст, борест бар дӯши ӯ, он ҳам боре, ки боиси шармандагӣ мегардад. Чунин дониш бар дӯши соҳибаш як масъулияти сангин ва барои шуури ӯ шайтони парешонсоз аст.
Оре, ҳар гуна аз ёд кардани хушку беандешаи маълумот, ки ба фикри инсон равшанӣ намебахшад ва рӯҳи ӯро ба сӯйи камолот намебарад, монанди асбобест, ки ҳастии инсонро оҳиста-оҳиста фарсуда месозад ва зарбаест, ки ба қалби ӯ мерасад.
Беҳтарин илме, ки мактаб метавонад омӯзонад, илмест, ки воқеаҳои ҷаҳони атрофро бо донишу фаҳмиши ботинии инсон пайваст месозад. Омӯзгор дар чунин мактаб муршидест (роҳнамоест), ки воқеаҳои ҷаҳони берунро дар қалбу андешаи инсон зинда мегардонад.
Бешак, бузургтарин муршид (роҳнамо) ва ҳақиқитарин устоде, ки ҳеҷ гоҳ тағйир намеёбад ва пайваста дарсҳои худро такрор мекунад, худи зиндагист. Аммо барои касоне, ки мустақиман аз зиндагӣ дарс гирифтанро намедонанд, ба роҳнамоён ниёз ҳаст. Ин роҳнамоёни арзишманд ҳамон омӯзгоронанд, ки миёни зиндагӣ ва ҷаҳони ботинии инсон робита барқарор мекунанд ва маънои воқеаҳои душворфаҳми зиндагиро шарҳ медиҳанд.
Рӯзномаҳо, китобҳо ва ҳатто радио ва телевизион шояд ба инсонҳо чизҳоеро омӯзонанд. Аммо онҳо ҳаргиз наметавонанд зиндагии ҳақиқӣ ва ҷараёни онро дар ботини инсон омӯзонанд.
Омӯзгоре, ки ҳар рӯз бо дарду ранҷи тозае ба дили шогирд роҳ меёбад ва бо дарсҳо ва рафтори худ дар зеҳни ӯ нақшҳои рангоранги покнашаванда мегузорад, омӯзгорест, ки ҳеҷ кас ҷойи ӯро гирифта наметавонад.
Аз ҳамин сабаб, ҳарчанд имрӯз бо усули таълими ғарбӣ, ки ба осон кардани омӯзиш аҳамият медиҳад, метавон ба шогирд донишҳои гуногун омӯзонд, аммо танҳо бо ин усул наметавон ба ӯ намунаҳои хуби рафтору зиндагиро нишон дод ва мақсади асосии илмҳоро фаҳмонд.
Ин чизҳои зеборо танҳо омӯзгоре дода метавонад, ки аз чеҳрааш ҳақиқат намоён аст, нигоҳҳояш бисёр амиқанд ва ҳар чизеро, ки мехоҳад ба шогирдонаш омӯзонад, нахуст бо қалби худ эҳсос мекунад ва сипас ба онҳо мерасонад.
Агар пайрави ҳазрати Исо (а) намедид, ки ҳазрати Исо ҳатто дар рӯ ба рӯйи хатари марг ҳам аз таълим додан даст намекашад, чӣ гуна меомӯхт, ки ҳатто ҳангоми ба даҳони шерон афканда шудан низ бояд далер, босабр ва устувор бошад ва табассумро аз даст надиҳад?
Касоне, ки ба бузургтарин муршид (роҳнамо), яъне ҳазрати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), пайравӣ мекарданд, агар намедиданд, ки ӯ ҳатто ҳангоми сахт захмӣ шудан ва оғӯшта ба хун будан ҳам барои мардум меҳрубонӣ ва нармдилӣ мехоҳад, аз куҷо мефаҳмиданд, ки инсон бо имон, сабр ва таваккал ба Худованд метавонад ҳатто дар сахттарин озмоишҳо оромиву осоиш пайдо кунад, чунон ки оташ барои ҳазрати Иброҳим (алайҳиссалом) «сарду саломат» гардид...?
Дарси хуб дарсест, ки дар мактаб ва дар ҳузури омӯзгор омӯхта мешавад. Чунин дарс на танҳо ба инсон дониш мебахшад, балки ӯро ба сӯйи шинохти ҳақиқатҳо ва чизҳои ҳанӯз ношинохта роҳнамоӣ мекунад ва барои андешаву фаҳмиши ӯ имкониятҳои беохир мекушояд.
Дар назари шогирде, ки чунин дарсро меомӯзад, ҳар як ҳодисаи зиндагӣ нишонае аз ҳақиқатҳо ва асрори ҷаҳони нонамоён аст ва ӯ бо мушоҳидаи воқеаҳои гуногуни олам ба дарки ҳақиқатҳое мерасад, ки дар паси ин ҳодисаҳо пинҳонанд.
Дар чунин мактаб на аз омӯхтан сер шудан мумкин аст ва на аз омӯзондан. Чӣ гуна мумкин аст, дар ҳоле ки кӯшишу ғайрати омӯзгори болкушода гоҳе шогирди худро то ситорагон боло мебарад ва гоҳе ӯро дар олами виҷдон ба андеша водор месозад? Ҳайрате, ки миёни ин ду ҳолат эҳсос мешавад ва андешае, ки аз он ба вуҷуд меояд, онҳоро аз ҳудуди ҷаҳоне, ки дар он зиндагӣ мекунанд, берун мебарад.
Пас, аз назари мо омӯзгори ҳақиқӣ касест, ки нуктаҳои нозук ва асрори пинҳони ҳар як ашёву ҳодисаро дарк мекунад; ҳамон гуна ки миёни қабулкунанда ва интиқолдиҳандаи барқ робита барқарор мешавад, ӯ низ миёни зиндагӣ ва виҷдон пайванд эҷод мекунад; мекӯшад аз ҳар чиз ҳақиқатро эҳсос намояд ва бо ҳар забоне тарҷумони он бошад.
Ӯ ҳамон инсонест, ки бо забони Юнус мегӯяд:
«Бо Мӯсо дар кӯҳи Тур,
Бо асое, ки дар дасти ӯст,
Бо моҳиён дар баҳрҳо,
Бо оҳуён дар саҳроҳо...»
Ва ба воситаи ҳамаи инҳо аз Худованд сухан мегӯяд.
Устоди Руссо виҷдон аст; устоди Кант пайванди виҷдон ва ақл аст. Аммо дар мактаби Мавлоно ва Юнус устод ҳазрати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст.
Қуръон нағмаҳо ва баёнҳое аз ин дарси илоҳист; аммо баёнҳое асроромез, ки ҳамаи суханҳоро хотима мебахшанд ва дар миёни касрат Воҳидро нишон медиҳанд...
Мактаб кошонаи муқаддасест, ки ин нур дар он ҷамъ ва мутамарказ мегардад.
Омӯзгор устоди сеҳрофарини ин озмоишгоҳи асроромез аст.
Ӯ ҳамон устоди муқаддасест, ки бо дастони сеҳрангези худ қоматҳои хамидаи моро рост хоҳад кард ва бо нафасҳои поки худ торикиҳоеро, ки уфуқи моро фаро гирифтаанд, бартараф хоҳад сохт...