Боби 2: Қутбнамои кунҷковӣ
Ман аз куҷо сар кунам?
Мо бисёр вақт ин роҳро бо нигоҳ кардан ба саҳифаи холии ҳаётамон оғоз мекунем, танҳо барои он, ки намедонем аз куҷо сар кунем ё чӣ кор кунем. Аксари мо дар бораи ояндаи худ тасаввуроти равшан надорем. Мо намедонем кадом касбро интихоб мекунем ё чӣ тавр оилаи худро нигоҳубин мекунем. Мо фикр мекунем, ки барои ёфтани мақсади худ ҳанӯз вақти зиёд дорем. Ё мунтазир мешавем, ки ягон омӯзгори ҳаёт пайдо шавад, роҳи моро муайян кунад ва ба мо бигӯяд, ки мо кӣ ҳастем.
Самти ту аз суръати ту муҳимтар аст. — Марк Аврелий —
Агар ҳаёт ин қадар осон мебуд, мо оқилтарин мавҷудоти рӯи замин мебудем ва метавонистем ҳар як эҳсоси худро идора кунем. Аммо ба саволи асосӣ баргардем: мо дар зиндагӣ чӣ меҷӯем? Мо мақсади худро меҷӯем. Мо бояд онро бо ягон роҳ пайдо кунем. Аммо саволҳои бузург дар бораи зиндагӣ одатан ба мо равшанӣ намедиҳанд. Баръакс, онҳо моро дар ҷоямон нигоҳ медоранд ва намедонем чӣ кор кунем. Аммо мақсад чизе нест, ки тасодуфан мисли як доллар дар рӯи роҳ пайдо мекунӣ. Онро бо кунҷковӣ, оҳиста-оҳиста бояд сохт. Мо бояд ҷустуҷӯи як тақдири бузургро бас кунем ва ба он чизҳое диққат диҳем, ки диққати моро ба худ ҷалб мекунанд. Мо мақсади худро аз рӯи он чизе, ки дигарон ба мо мегӯянд, пайдо карда наметавонем. Мо бояд ба он чизҳое диққат диҳем, ки худамон аз иҷро карданашон лаззат мебарем. Тасаввур кун, ки ҳамаи одамони гирди як пиёла ба он мегӯянд, ки дар оянда бояд курсӣ шавад, зеро сохтани курсӣ фоидаи бештар дорад. Ба фикри ту, чӣ мешавад? Он пиёла тамоми умр фикр мекунад, ки барои курсӣ шудан хуб нест ва худро айбдор мекунад, зеро ҳеҷ гоҳ курсии хуб шуда натавонист. Танҳо барои он ки мо ӯро ба чунин фикр бовар кунондем. Мо бояд оромона худро омӯзем ва фаҳмем, ки чӣ чиз ба мо қувва ва хоҳиши кор кардан медиҳад ва чӣ чиз қувваи моро мегирад. Мо бояд мисли
як донишҷӯи кунҷков худамонро омӯзем: овози дарунии худ, ҳиссиёти худ ва сабабҳои кори худ. Ҳамчунин бояд бубинем, ки дар кадом корҳо худро душвор ҳис мекунем ва дар кадом корҳо худро озод ҳис мекунем — он ҳолате, ки вақт зуд мегузарад, соатҳо мисли дақиқаҳо ҳис мешаванд ва садои тамоми ҷаҳон ниҳоят ором мешавад. Вақте ки мо роҳи худро ба чунин ҳолат пайдо мекунем, он метавонад маънои ҳақиқии зиндагии мо бошад. Ин метавонад сабабе бошад, ки мо бо тамоми қувва зиндагӣ кунем.
Агар ман ноком шавам? Ин тарс дар байни наврасон ва калонсолон хеле маъмул аст. Ин маънои онро надорад, ки дар мо ягон чизи нодуруст ҳаст. Ин танҳо вазни дудилагӣ аст, сояе, ки аз замони пайдо шудани аввалин инсон дар рӯи замин бо мо омадааст. Тарси сахти ноком шудан моро дар хатти оғоз нигоҳ медорад ва ба гӯшамон мегӯяд, ки агар чизи навро санҷем ва хато кунем, ин маънои онро дорад, ки мо хуб нестем. Мо ҳар як қадами нодурустамонро ҳамчун як камбудии доимии хислати худ мебинем, ба ҷои он, ки онро танҳо як таҷриба ва маълумоти нав ҳисоб кунем. Ба ҷои гурехтан аз эҳтимоли афтидан, мо бояд тарсҳои худро ҳамчун воситаи рушд истифода барем. Ин калиди пеш рафтан аст. Ҳар як афтидан имкони аз нав бархостан аст ва мо бояд бовар кунем, ки ҳар як нокомӣ метавонад дар паси худ як некиро пинҳон дошта бошад.
Ҳеҷ кас намеояд, ки туро наҷот диҳад; ту бояд худат худро наҷот диҳӣ.
Ҳеҷ инсон намеояд, ки дастатро гирад ва бигӯяд: «Ман медонам чӣ кор мекунам. Аз паси қадамҳои ман биё ва ту ҳеҷ гоҳ ноком намешавӣ». Ҳатто агар чунин одам вуҷуд медошт, шояд мо аллакай имкони вохӯрӣ бо ӯро аз даст додаем. Ҳоло мо танҳо метавонем кӯшиш кунем, ки ба ҳамон самте равем, ки ӯ нишон дода буд, ҳатто агар худи ӯ дигар дар назди мо набошад. Ва агар аз танҳо роҳ рафтан тарсем, барои гирифтани далерӣ ба одамоне нигоҳ мекунем, ки онҳоро эҳтиром мекунем. Ҳама чиз ғайриимкон менамояд, то вақте ки касе онро иҷро кунад. Мо ба одамоне, ки орзуҳои калон доранд, механдем, аммо барои шахсе, ки ба кори худ шавқ дорад, ҳама чиз имконпазир менамояд. Ба фикри ту, кадомашон оқилтар аст?
Шахсе, ки барои амалӣ кардани хоҳишҳои худ шавқ ва қувва дорад, ё шахсе, ки аз амал кардан метарсад ва мехоҳад дигаронро ҳам бо худ ба поён кашад? Нокомӣ муқобили муваффақият нест; он қисми асосии фаҳмиши ҳақиқӣ аст. Мо бояд ёд гирем, ки хатарро кам кунем ва аз он натарсем, ки дар аввал корҳоро каме нодуруст иҷро мекунем, зеро ҳеҷ кас аз аввал комил нест. Новобаста аз он ки мо расмкаширо меомӯзем, велосипедронӣ мекунем ё параграфи аввалини худро каме нодуруст менависем, ҳар як хато ба мо нишон медиҳад, ки ҳама чиз ҳатман комил будан шарт нест. Ҳамин лаҳзае, ки мо мефаҳмем, ки ноком шудан танҳо маънои онро дорад, ки мо ниҳоят ба майдон қадам гузоштем, тарс кам шудан мегирад. Мо минтақаи бароҳати худро паси сар мекунем ва дар роҳ, ҳатто бо хато кардан, меомӯзем.
Чаро ман ба худ ин қадар шубҳа дорам?
Шубҳа мисли тумани вазнин аст, ки ҳар вақте мо кӯшиш мекунем аз доираи зиндагие, ки ҷомеа барои мо сохтааст, берун равем, пайдо мешавад. Мо ба худ бовар надорем, зеро бесарусомонии даруни худро бо лаҳзаҳои хуши зиндагии дигарон муқоиса мекунем. Мо интизори як ҳисси қавии боварӣ ба худ мешавем, то баъд амал кунем. Аммо фаромӯш мекунем, ки боварӣ ба худ сабаби амал кардан нест, балки натиҷаи амал кардан аст. Боварӣ ба худ пеш аз он ки мо натиҷаро донем, пайдо намешавад. Вақте ки мо чизеро бомуваффақият иҷро мекунем, аз худ қаноатманд мешавем ва мехоҳем онро боз иҷро кунем. Мо мунтазири он мешавем, ки ҳавас пайдо шавад, аммо агар фикр кунем, ки мо сазовори он нестем, ҳеҷ гоҳ ҳатто оғоз намекунем. Мо бояд фаҳмем, ки номуайянӣ нишонаи он нест, ки мо дар роҳи нодуруст ҳастем. Ин натиҷаи табиии қадам гузоштан ба ҷойи нав ва ношинос аст.
Бо огоҳ шудан аз он чизе, ки дар зеҳни мо пинҳон аст,
Бояд торикиро бе харита рӯ ба рӯ шавем.
— Карл Юнг —
Дар ин ҷо мо бояд аз такя кардан ба ҳавас даст кашем ва бештар ба интизом такя кунем. Интизом маънои дигар шудани тамоми ҳаёт ё ҳар саҳар бо илҳоми зиёд бедор шуданро надорад. Ин танҳо он аст, ки дар рӯзҳое ҳам, ки мехоҳӣ ҳама чизро тарк кунӣ, ба кори худ бармегардӣ. Интизом ин аст, ки вақте ҳар чизе дар атрофат мехоҳад диққататро парешон кунад, ту менишинӣ ва кори худро мекунӣ. Ту рушдро аз роҳат мондан дар як ҷо интихоб мекунӣ. Ҳавас меояд ва меравад, аммо вақте ки ин ҳис дигар нест, интизом боқӣ мемонад. Ин интихоби оромест, ки ҳатто вақте касе туро намебинад ва ту ҳанӯз ҳам фикр мекунӣ, ки шояд ноком шавӣ, идома диҳӣ. Ту метавонӣ қобилиятҳои зиёде дошта бошӣ, аммо агар онҳоро пайваста истифода набарӣ ва инкишоф надиҳӣ, бо гузашти вақт оҳиста-оҳиста заиф мешаванд. Интизом мақсадҳои туро ба одатҳо табдил медиҳад ва одатҳоятро ба пешрафти ҳақиқӣ. Интизом ба ту меомӯзонад, ки дигар мунтазири «вақти комил» набошӣ, зеро мефаҳмӣ, ки вақти комил танҳо як фикрест, ки худат сохтаӣ, то худро аз ноком шудан муҳофизат кунӣ. Вақте ки мо дудилагии худро қабул мекунем, дигар мунтазири он намешавем, ки худро пурра омода ҳис кунем. Мо бо вуҷуди ларзидани дастҳоямон ба пеш ҳаракат карданро оғоз мекунем.