Имрӯз беш аз ҳар чизи дигар ба наслҳои масъулиятшиносе ниёз дорем, ки бо шуури адои вазифаи худ дар баробари Аллоҳ зиндагӣ мекунанд ва ба инсонҳои идеалие, ки тавонанд барои ҷомеа роҳнамо бошанд. Ба чунин роҳнамоёни идеалие ниёз дорем, ки инсониятро аз ҷаҳолат, беимонӣ, гумроҳӣ ва бесарусомониҳое, ки чанд аср боз гирифтори онҳост, раҳо карда, ба сӯи имон, маърифат, роҳи дуруст ва зиндагии орому осуда роҳнамоӣ намоянд.
Дар ҳар даврае, ки ҷомеа ба буҳрон рӯ ба рӯ шудааст, инсонҳои соҳибфикр пайдо шудаанд, ки ба мардум дар масъалаҳои динӣ, фикрӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва ахлоқӣ роҳ нишон додаанд. Онҳо ба инсон, коинот ва тамоми ҳастӣ бо назари нав нигариста, ҳатто ҳақиқатҳои пинҳони паси зоҳири зиндагиро шарҳ додаанд ва ба андешаву эҳсоси мардум равшанӣ бахшидаанд. Инсоният то имрӯз гӯё панҷоҳ бор кафанро ҳамчун пироҳан ба тан кардааст; панҷоҳ бор ашё ва ҳаводисро аз нав тафсир намудааст; китоби ҳастиро, ки дар назари мантиқҳои сатҳӣ ранги худро бохта, тира ва бемаънӣ менамуд, зебоӣ ва умқи онро эҳсос карда, мисли мусиқӣ садо додааст ва мисли намоишгоҳ тамошо кардааст. Тамоми ашёро фасл ба фасл ва банд ба банд таҳлил намуда, ҳақиқатҳои пинҳонии коинотро ошкор намудаанд.
Муҳимтарин хусусияте, ки ин муборакон аз он баҳраманд шудаанд, имони онҳо ва кӯшиши расондани ин имон ба дигарон аст. Ба шарофати ҳамин имон ва кӯшиш онҳо бовар доранд, ки метавонанд аз ҳама чиз гузашта, ба Аллоҳ ва оромиши ҳақиқӣ бирасанд, ҷаҳонро ба биҳиштҳо табдил диҳанд ва дар он ҷаҳон низ хаймаҳои худро дар Фирдавс барпо кунанд. Онҳо бо лаззати оқибати худ ҳам зиндагӣ ва ҳам хидматро чунон эҳсос мекунанд, ки гӯё дар доманаҳои Биҳишт сайр мекунанд.
Дар ҳақиқат, новобаста аз он ки имони инсон дар кадом дараҷа аст, ҳеҷ низом, таълимот ё фалсафа наметавонад ба инсон он қадар таъсири мусбат расонад, ки имон мерасонад. Вақте имон воқеан дар дили инсон ҷой мегирад, назари ӯ нисбат ба Аллоҳ, ҷаҳон ва тамоми мавҷудот тағйир меёбад ва амиқтар мешавад. Ӯ ба ҳастӣ дигар бо нигоҳи одӣ нигоҳ намекунад, балки тамоми мавҷудотро мисли саҳифаҳои як китоб мебинад ва мекӯшад маънои онҳоро дарк кунад.
Ҳамаи ашёе, ки то он рӯз ӯ онҳоро дар атрофи худ ин ё он гуна медид, вале ба онҳо таваҷҷуҳ надошт ва ҳатто онҳоро беҷон ва бемаънӣ мешуморид, ногаҳон зинда мешаванд, шакли дӯсту ҳамроҳро мегиранд ва бо меҳрубонӣ ӯро ба оғӯш мегиранд. Дар чунин ҳолат инсон арзиши худро беҳтар дарк мекунад ва мефаҳмад, ки дар миёни мавҷудот соҳиби шуур ва идрок аст ва ба сирри роҳҳое мерасад, ки миёни саҳифаҳо ва сатрҳои коинот печутоб хӯрда тӯл мекашанд ва гӯё асрори паси пардаи ашёро эҳсос мекунад. Бо амиқтар шудани ин эҳсос, нигоҳи ӯ аз маҳдудиятҳои одии зиндагии моддӣ болотар рафта, худро дар ҷаҳони васеътар ва пурмаънотар эҳсос мекунад.
Ҳар мӯъмин ба андозаи дараҷаи имони худ ва ба шарофати андешаҳое, ки ҳамеша дар умқи вуҷудаш ҷӯш мезананд, аз доираи маҳдудиятҳои худ болотар меравад. Дар ҳоле ки ба замону макон вобаста аст, ба мурғи озоди беқайдию озодӣ табдил меёбад, ба сафи мавҷудоти фаротар аз макон мерасад ва аз фариштагон нағмаҳо мешунавад.
Ин махлуқи зоҳиран хурд, вале бузург, ки дар оғоз аз як қатра об ва аз моддаи омехтае офарида шудааст, ҳар қадар ҷанбаи маънавӣ ва рӯҳонии ӯ рушд кунад, ҳамон қадар шахсияташ низ болотар меравад. Ӯ ба мавҷуди волое табдил мешавад, ки на замину на осмон ӯро фаро гирифта метавонад ва дорои сифате мегардад, ки аз лиҳози сифат ба миқдори миёни ду қутб (васеъ ва бузург) баробар аст.
Ӯ миёни мо мегардад, бо мо мешинаду мехезад. Пойҳояш дар ҳамон ҷое ҳастанд, ки пойҳои мо мегузаранд ва сараш низ бар ҳамон ҷойгоҳи саҷдае аст, ки мо сар мегузорем. Аммо ӯ саҷдаеро, ки дар он сару пояшро дар як нуқта ҷамъ карда, ба ҳалқае табдил меёбад, ки саҷдаро ҳамчун воситаи наздик шудан ба Аллоҳ истифода мекунад ва бо як ҷаҳиш ба уфуқи наздиктарин будан ба Аллоҳ мерасад. Дар ҳамон осмонҳо бо рӯҳониён бол мезанад ва дар айни дунявӣ буданаш, мисли аҳли охират зиндагӣ мекунад.
Чунин дил ба андозаи рушду густариши эҳсосоти инсониаш ҳамеша аз фардияти худ мегузарад; гӯё куллӣ мегардад ва ҳамаи мӯъминонро ба оғӯш мегирад, ба ҳама даст дароз мекунад ва тамоми ҳастиро бо самимитарин эҳсосот салом мегӯяд. Дар ҳар чиз ва ҳар касе, ки бо ӯ рӯ ба рӯ мешавад, аз таҷаллиёти илоҳӣ рангҳо мебинад, нақшҳо тамошо мекунад ва садоҳо мешунавад.
Аз таркишҳои ларзонандаи раъду барқ то нағмаҳои рӯҳбахши парандагон, аз мавҷҳои бошукӯҳи баҳрҳо то ҷӯйборҳое, ки эҳсоси абадиятро бедор мекунанд, аз нолаҳои сеҳрангези ҷангалҳои хилват то ҳолати пурҳайбати қуллаҳо ва аз насимҳои сеҳрангези теппаҳои сабз то бӯйҳои хуши боғу бӯстонҳо —ӯ дар тамоми атрофаш зебоиҳои бисёр ва гуногунро мебинад, эҳсос мекунад ва мешунавад. Сипас мегӯяд: «Маълум мешавад, ки зиндагӣ ҳамин будааст».
Ӯ ҳамроҳ бо тамоми ашё ва бо маъное, ки мисли рӯҳи ашёст, ба садо меояд ва кӯшиш мекунад нафасҳои худро бо дуоҳо ва тасбеҳҳо ба арзиши ҳақиқии онҳо бирасонад. Ӯ ҳамеша бо фурӯтанӣ ва умед интизор аст, ки рӯзе роҳи наздикӣ ба Аллоҳ барояш боз шавад. Бо умед чашм мекушояду мебандад, бо иштиёқ паси дарро менигарад ва интизори он соатҳои муборакест, ки ғайбат ва ғурбат аз миён хоҳанд рафт ва оромии ҳузур ва наздикӣ ба Аллоҳ рӯҳашро фаро мегирад.
Ӯ мекӯшад барои орзуи висоле, ки дар рӯҳаш ҳаст, ҷавобҳо пайдо кунад; гоҳе парвозкунон ва гоҳе бар замин, бо ҳама ва бо ҳар чиз самимӣ шуда, пайваста ба сӯи Ӯ медавад. Дар ҳар манзил бо сояи нави висол «шаби арӯс»( лаҳзаи висол ва расидан ба маҳбуб)-ро таҷриба мекунад; дар ҳар гардиш оташи дигаре аз ҳасратро хомӯш мекунад ва ҳамзамон бо шарораи наве оташ гирифта, ба сӯхтан оғоз мекунад.
Инсоне, ки рӯҳу андешааш то ин дараҷа васеъ шудааст, ҳамеша худро омодаи ворид шудан ба марҳилаҳои нави маънавӣ мебинад. Ӯ бо имони қавӣ ва иродаи устувор пеш
меравад ва фикр мекунад, ки боз ба чӣ неъматҳои маънавӣ мерасад ва чӣ корҳои бузурге анҷом дода метавонад. Бо уфуқи кушода, роҳи боз, иродаи озод ва дили ором, бе он ки хастагиро эҳсос кунад, пайваста медавад.
Дар ҳар манзиле, ки мегузарад, таваҷҷуҳаш ба худ ва атрофиён бештар ва амиқтар мегардад. Шояд комилан дарк кунад ё накунад, аммо вақте ба рӯҳи худ гӯш медиҳад, пайваста худро дар доманаи оромише мебинад, ки поён ва анҷом надорад. Бо вуҷуди он қадар сабабҳои ғурбат ва танҳоӣ, ки барои дигарон вуҷуд доранд, ӯ ҳаргиз танҳоии роҳ ва ғурбатро эҳсос намекунад. Зеро медонад, ки аз куҷо омадааст, чаро омадааст ва ба куҷо бурда мешавад.
Ӯ медонад, ки дар масире медавад, ки мақсад ва ҳадафаш маълум аст. На машаққати роҳро эҳсос мекунад ва на тарсу нигарониҳо ва ранҷҳое, ки дигарон аз сар мегузаронанд. Ба Аллоҳ таваккал мекунад, бо умед қомат рост мекунад ва бо умеди ояндаи нек ва хушбахт лаззати расидан ба қулларо мечашад.
Ин инсонҳои қавиимон, ҳар қадар имонашон амиқ бошад, ҳамон қадар дар миёни душвориҳои зиндагӣ бо оромӣ ва дилпурӣ пеш мераванд; гӯё дар доманаҳои Биҳишт ба сайру гашт баромадаанд ва нафаси оромиш мекашанд. Аз тарафи дигар, ба шарофати иртиботашон бо Ҳақ метавонанд ба тамоми коинотҳо рӯ ба рӯ шаванд ва бар ҳар чиз ғолиб оянд. Ҳатто агар қиёматҳо барпо шаванд, ба изтироб намеафтанд ва агар ҷаҳаннамҳо дар рӯ ба рӯяшон пайдо шаванд ҳам, наметарсанд ва ақиб намегарданд.
Онҳо ҳамеша сар баланд нигоҳ медоранд ва дар баробари ғайри Аллоҳ ҳаргиз сар хам намекунанд. Аз касе наметарсанд, аз касе чизе интизор намешаванд ва зери миннати ҳеҷ кас намемонанд.
Вақте ба даст меоранд ва аз комёбӣ ба комёбӣ мерасанд, аз як тараф, бо нигаронии он ки дар имтиҳон қарор доранд, ба ларза меоянд; аз тарафи дигар, аз эҳсоси шукргузорӣ дуқат мешаванд ва бо ашки шодӣ худро холӣ мекунанд. Вақте аз даст медиҳанд, сабр карданро медонанд, бо азм қомат рост мекунанд ва бо иродаи тезшуда мегӯянд: «Аз нав», ва боз ба роҳ мебароянд. На дар баробари неъматҳо такаббур мекунанду носипосӣ мекунанд ва на ҳангоми гирифтор шудан ба маҳрумиятҳо ба ноумедӣ меафтанд.
Дар муомила бо одамон қалбе паёмбарона доранд; ҳамаро дӯст медоранд, ҳама чизро ба оғӯш мегиранд. Дар ҳамон ҳоле ки камбудиҳои дигаронро нодида мегиранд, ҳатто барои хурдтарин хатои худ метавонанд худро бозпурсӣ кунанд. Иштибоҳҳои атрофиёнро на танҳо дар ҳолатҳои оддӣ, балки ҳатто вақте хашмгин мешаванд, мебахшанд ҳатто бо одамони бисёр бадрафтор ҳам муносибати хуб карданро медонанд.
Дар асл, Ислом низ ба пайравони худ тавсия мекунад, ки то ҳадди имкон бибахшанд, мағлуби кина ва нафрат нашаванд ва гирифтори эҳсоси интиқом нагарданд. Касоне, ки ҳамеша бо шуури ҳаракат ба сӯи Аллоҳ зиндагӣ мекунанд, нишасту бархосташон низ ҳамеша барои дигарон аст; роҳҳои хайрро меҷӯянд, дуои хайр
мекунанд, кушиш мекунанд муҳаббати дар рӯҳашон бударо ҳамеша зинда нигоҳ доранд ва бар зидди ғазабу нафрат муборизаи доимӣ мебаранд.
Онҳо хатоҳо ва гуноҳҳои худро бо ҳарорати пушаймонӣ месӯзонанду хокистар мекунанд ва дар як рӯз чанд бор бо эҳсосоти баде, ки дар хислат ё ботинашон ҳаст, даст ба гиребон мешаванд. Аз дили худ оғоз намуда, дар ҳар гӯша барои сабзидану рушд кардани ниҳолҳои некӣ ва зебоӣ шароит месозанд. Онҳо бо фалсафаи Робиаи Адавия ҳатто сахтӣ ва бадиро ҳам бо сабру меҳрубонӣ қабул мекунанд. Касонеро, ки бо кина ва нафрат ба онҳо муносибат мекунанд, бо табассум пешвоз мегиранд ва мекӯшанд ҳатто душманиро бо муҳаббат бартараф кунанд.
Аллоҳ онҳоро дӯст медорад ва онҳо низ Аллоҳро дӯст медоранд. Қариб ҳамеша бо ҳаяҷони дӯст доштан ба шавқ меоянд ва бо эҳсоси дӯст дошта шудан масту мадҳуш зиндагӣ мекунанд. Болҳои тавозӯъашон ҳамеша бар замин аст ва бо шавқи рӯёндани гул омодаанд, ки хок шаванд.
Ба ҳамон андозае ки ба дигарон эҳтиром доранд, ба иззату шарафи худ низ аҳамият медиҳанд. Онҳо намегузоранд, ки сабру таҳаммул, меҳрубонӣ ва нармрафтории онҳоро нишонаи нотавонӣ ҳисоб кунанд. Агар лозим шавад, ҳатто як лаҳза дудила нашуда, ҷони худро ночиз шуморида, ба сӯи охират рафтанро низ медонанд.
Ҳангоми зиндагӣ кардан бо имони худ ба танқид ё таърифи касе гӯш намедиҳанд. Танҳо ва танҳо ғамхорӣ мекунанд, ки андеша ва эътиқоди онҳо зери таъсири дигарон тағйир наёбад. Зеро онҳо азм кардаанд, ки мӯъминони ҳақиқӣ ва нек бошанд.